Historie

De geschiedenis van het Heilig Kruis Gilde.

In het jaar 1700 heeft de toenmalige koning van het Heilig Kruisgilde, ene Jan Adam van Deurse, een onderzoek gedaan naar de oorsprong van het Heilig Kruisgilde. Het gilde zou immers, net zoals de meeste Brabantse gilden, al lang voor die tijd ontstaan zijn. Zijn onderzoek heeft geleid tot de veronderstelling dat het Heilig Kruisgilde moet zijn opgericht in 1244.
In die tijd bestond er namelijk in het gehucht Hooijdonk onder Nederwetten een zogenaamde “maagdenklooster” waar men een partikel van het oorspronkelijke Heilig Kruis bewaarde dat destijds door de kruisvaarders uit het Heilig land was meegebracht.

Ter bescherming van deze relikwie en andere kerkelijke bezittingen werd, zoals toen der tijd gebruikelijk was, een zogenaamde schutsgilde opgericht door het hoofd van het klooster Pater Leo, afkomstig uit de abdij van Rolduc, en de groot grondbezitter Graaf van der Spekke.
Het bestaan van deze laatste persoon wordt door historici echter wel eens in twijfel getrokken.

In tegenstelling tot de meeste schutsgilden -die de naam van een patroonheilige dragen (bijvoorbeeld St. Anna, St. Barbara, St. Catharina, St. Jan, St. Joris- kreeg dit gilde de naam Heilig Kruisgilde. Nadat het klooster in Hooijdonk was opgeheven heeft het gilde zich blijkbaar met de Graaf van der Spekke in Gerwen gevestigd.
Te Hooijdonk bestaat tot op heden nog een Heilig Kruiskapel en een Heilig Kruispark. Hier wordt nog elk jaar rond 14 september de heilig kruisviering gehouden.

Bij een grote brand in de 16e eeuw zijn in Gerwen helaas ook alle bezittingen van het Heilig Kruisgilde verloren gegaan. Daardoor is er tot op heden geen enkel officieel bewijs voorhanden waaruit zou blijken dat de hierboven genoemde feiten inderdaad juist zijn. Wel is bekend dat in de Sint Clemens kerk van Gerwen van 1474 tot 1648 een altaar was toegewijd aan het Heilig Kruisgilde.
Het oudste thans nog aanwezige document is een zogenaamde “Caert” (reglement) uit het jaar 1619 dat op perkament is geschreven. Vandaar dat officieel als oprichtingsdatum 1600 wordt gehanteerd. Van de geschiedenis van de 17e tot de 20e eeuw is jammer genoeg ook weinig bewaard gebleven.

Gelukkig zijn er nog een aantal zilveren koningsschilden aanwezig. Het oudste schild dateert uit het jaar 1700 en staat op naam staat van de eerder genoemde koning Jan Adam van Deurse.

Enkele schilden:
z1  s3   s2

Pas in 1921 werd overgegaan tot de aanschaf van officiële kostuums. In datzelfde jaar werd er ook een hoofdvaandel aangeschaft en een standaardvaandel dat door de standaardrijder te paard wordt meegedragen. Voor de standaardrijder is destijds nog een speciaal geel koperen harnas vervaardigd dat tot op heden ook nog steeds bij officiële optredens word gebruikt. Begin 20-ste eeuw schommelde het ledental rond een 10-tal gilde broeders. Dit was voor die tijd een normaal aantal omdat de belangstelling voor het gildewezen vrij gering was, voornamelijk omdat nieuwe bewegingen in de twintiger en dertiger jaren het zicht op de gilde verdrongen.
In de bekende tijdschriften uit die tijd komen dan ook nauwelijks berichten en beelden van het gildeleven voor.

Een aanzienlijke bijdragen aan de opbloei van de gilde na deze periode is ongetwijfeld geleverd door de Arnhemse archivaris de dhr. J.A. Jolles die in de dertiger jaren een inventarisatie van alle Brabantse gilde heeft gepubliceerd in zijn boek “Schuttersgilde en schutterijen in Noord Brabant”. Hierin is veel aandacht besteed aan de grote cultuur – historische waarde van de gilde bezittingen.

In de tweede wereldoorlog mochten de gilden niet naar buiten optreden en moesten de wapens worden ingeleverd. De meeste gilden hadden hun wapens en andere kostbaarheden tijdig verborgen, om na de oorlog het gildewezen weer nieuw leven in te kunnen blazen.

In de vijftiger jaren komen de gilden langzamerhand tot grote bloei. Zo ook het Heilig Kruisgilde waar Martien van den Berk aantrad als nieuwe hoofdman. Hij wist door de (in eerste instantie omstreden) verkoop van een stuk grond de financiële ruimte scheppen voor de aanschaf van nieuwe uniformen ten behoeve van nieuwe leden. Daarnaast werden nieuwe attributen aangeschaft zoals een 6-tal houten dieptrommen en vendels.
Omdat daarmee ook tot de verbeelding sprekende resultaten werden behaald bij allerlei gilde activiteiten, groeide het gilde steeds verder.

dieptrom

Omdat men na de zestiger jaren acties bleef organiseren en veel demonstraties ook buiten Nederland werden verzorgd bleef de financiële situatie gezond zodat er ook weer vernieuwingsprogramma’s konden worden doorgevoerd.

Er werden nieuwe uniformen aangeschaft en men kreeg de beschikking over een negental koperen dieptrommen.
In 1991 werd een nieuw hoofdvaandel aangeschaft ter vervangen van het inmiddels versleten exemplaar uit 1921. Tenslotte werden er in 1993 nog eens 30 nieuwe kostuums gemaakt, zodat het gilde nu over een wel zeer complete uitrusting beschikt. Met deze complete uitrusting wordt op gildemanifestaties veel succes geboekt.
Zo won het Heilig Kruisgilde van af 1994 regelmatig de ereprijs in de optocht ter gelegenheid van de jaarlijkse kring-gildedag, waaraan alle ruim 50 bij de kring aangesloten gilden deelnemen.

Ook de Tamboers en de vendeliers en de bazuinblazers die binnen het eigen gilde door ervaren gildebroeders worden opgeleid behalen zowel individueel als in groepsverband regelmatig eerste prijzen. Binnen de kring Kempenland neemt het Heilig Kruisgilde dan ook een vooraanstaande plaats in.

Op 2 januari 1994 overleed geheel onverwacht de in de gildekringen alom gerespecteerde hoofdman Martien van den Berk. Hij wordt opgevolgd door zijn jongere broer Piet van den Berk, die wat prestatie van het gilde naar buiten betreft, wordt bijgestaan door een nieuw benoemde kapitein.

Het bestuur van het gilde (de overheid) bestaat momenteel uit 7 personen (dekens genaamd) en het aantal actieve en geüniformeerde leden bedraagt ongeveer 45.
In overleg met het bestuur van kring Kempenland heeft het Heilig Kruisgilde, mede ter nagedachtenis aan haar overleden hoofdman, besloten om in 1996 de jaarlijkse grote gildedag te organiseren.
Hiervoor waren naast de kempenlandse gilden een aantal uit Duitsland afkomstige gilden uitgenodigd.

Het gilde hoopt met deze historie een inzicht te hebben gegeven in de eeuwenoude historische waarden van het gildewezen in het algemeen en het Heilig Kruisgilde in het bijzonder.